AO SAU VƯỜN - Phụ trang Tư liệu - Cội Mai Ngày Cũ

Thành phố Ðà Lạt cách xa thành phố Sài Gòn khoảng 300 cây số về phía Ðông-Bắc.
Dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, thành phố Ðà lạt là tỉnh lỵ của tỉnh Tuyên Ðức. Ngoại trừ thành phố Ðà lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên có cao cao độ 1500m, các phần còn lại của tỉnh Tuyên Ðức nằm trên cao nguyên Lâm Ðồng chỉ có cao độ 1.000 thước.

Về vị trí, tỉnh Tuyên Ðức phía Bắc giáp tỉnh Ðắc Lắc, phía Ðông giáp hai tỉnh Khánh Hòa và Ninh Thuận, phía Nam giáp hai tỉnh Bình Thuận và Lâm Ðồng, phía Tây giáp tỉnh Quảng Ðức. Diện tích toàn tỉnh là 4.704 cây số vuông. Phần lớn tỉnh Tuyên Ðức là núi và rừng thông, các ngọn núi cao là Chu Yan Sin 2.405 thước, Bi Doup 2.267 thước, Lâm Viên (Lang Bian) 2.163 thước, Yan Cung Klang 2.000 thước, Dan Scha 1.956 thước, Hon Nga 1.948 thước, Chu Yên Du 1.913 thước....

Sông suối ở đây rất nhiều, phần lớn chảy vào sông Ðồng Nai và không thể lưu thông được vì nước chảy qua các vùng cao lại có nhiều đá hoặc cồn cát nằm giữa giòng. Vào mùa mưa, nước chảy xiết càng thêm nguy hiểm. Những sông chính là sông Ða Nhim, sông Cam Ly, sông Ða Dung và sông Krong Kno.

Sông Ða Nhim phát nguồn từ vùng đồi núi Gia Rích cao 1.923 thước ở ranh giới ba tỉnh Tuyên Ðức, Khánh Hòa và Ninh Thuận. Nước sông này chảy rất mạnh nên trước năm 1975 đã có xây đập trên giòng sông này ở Ðơn Dương và cho lập nhà máy điện. Sông Cam Ly phát nguyên từ núi You Boggey cao 1.734 thước ở thị xã Ðà Lạt. Sông Ða Dung phát nguồn từ vùng núi Lâm Viên cao 2.163 thước có giòng nước chảy khá mạnh. Trên sông này cũng có đập xây ở suối Vàng và một nhà máy thủy điện ở Ankroet để cung cấp điện cho Ðà Lạt. Cả ba giòng sông này đều đổ vào sông Ðồng Nai ở ranh giới hai tỉnh Lâm Ðồng và Tuyên Ðức. Còn sông Krong Kno khởi nguồn từ núi Hòn Gia Lộ cao 1.812 thước ở ranh giới ba tỉnh Tuyên Ðức, Ðắc Lắc và Khánh Hòa.

Thời tiết Tuyên Ðức mát dịu quanh năm. Mùa nắng từ tháng Mười Một đến tháng Tư Dương lịch, tương đối lạnh nhưng có một số vùng lạnh ít hơn thành phố Ðà Lạt. Mùa mưa từ tháng Năm đến tháng Mười Dương lịch, mưa nhiều, mát và ẩm ướt.

Ba quốc lộ quan trọng đi ngang qua tỉnh là quốc lộ 21, 20 và 11. Phi trường chính là Liên Khương.

Về những di tích lịch sử, tỉnh Tuyên Ðức không có nhiều, chỉ có ba ngôi đền cổ của người Chàm xây trước đây trong rừng núi âm u, thuộc quận Ðơn Dương, đó là các tháp Kreyo, Sopmatronghay và Msrẹ Nhưng Tuyên Ðức lại có nhiều thắng cảnh như:

Hồ và đập Ða Nhim: Thuộc quận Ðơn Dương, cách Ðà Lạt 36 cây sộ Ðập Ða Nhim là một công trình thủy điện quy mô do chính quyền Việt Nam Cộng Hòa xây trước năm 1975. Hồ Ða Nhim rộng khoảng 100 mẫu tây, có thể nuôi nhiều cá và cung cấp nước ngọt cho toàn vùng.

	Ðèo Ngoạn Mục: Nằm trên dãy núi ngăn cách Phan Rang với tỉnh Tuyên Ðức, dài 20 cây số trên quốc lộ 11. Ðứng trên đèo có thể nhìn thấy cả bãi biển duyên hải Trung phần, rất nên thơ.
	Ðập Suối Vàng: Cách Ðà Lạt 18 cây số, xây bằng đá theo vòng cung rất đẹp và có hồ chứa nước.

Thác Datania: Trên quốc lộ 20, cách Ðà Lạt ba cây số, gần thác Prenn.

Thác Prenn và vườn thú: Sát bên quốc lộ 20, cách Ðà Lạt 10 cây sộ

Thắng cảnh Bồng Lai: Cạnh quốc lộ 20, cách Ðà Lạt 27 cây số và cách phi trường Liên Khương một cây sộ

Thác Liên Khương: Cách Ðà Lạt 29 cây số, gần phi trường Liên Khương.

Thác Gougah: Cách Ðà Lạt 37 cây số.
Thác Pongour: Cách Ðà Lạt 50 cây số.

Những thác kể trên đều mang vẻ đẹp thiên nhiên rất hùng vĩ và thơ mộng.

Ðồng bào sống tại Tuyên Ðức phần đông là người Thượng, với các sắc tộc Koho, Chill, Sré, Mạa Churu và Eaglai, rất hiếu khách và hay đãi khách bằng món rượu cần. Các tôn giáo chính là đạo Phật, Thiên Chúa, rồi đến đạo Tin Lành, Cao Ðài. Một số sắc tộc Thượng vẫn thờ Thần linh như Thần sông, núi, lửa, và vẫn giữ một số phong tục tập quán riêng.

Nông sản chính của Tuyên Ðức là ba loại lúa: Lúa sạ, lúa cấy và lúa rẫy. Các loại hoa màu được trồng rất nhiều là rau cải, khoai lang, khoai tây, hành tây, cà rốt, su su, cải hoa, ngô, sắn, tỏi. Cây ăn trái có dâu tây, đu đủ, chuối, mận tây, xoài, bơ.... Chuối "la-ba" nổi tiếng ngon. Hai loại cây kỹ nghệ là cà phê và trà phổ biến với số lượng sản xuất cao. Ngoài ra, đồng bào còn trồng nhiều loại hoa ôn đới, đặc biệt là số lượng hoa hồng và hoa đào cung cấp cho các tỉnh và thành phố Sài Gòn khá lớn.

Rừng Tuyên Ðức đã mang đến nhiều lâm sản quý giá như huỳnh đàn, trắc, bách diệp, cẩm lai, ngô tùng, sao, bạch tùng, thông tre, nhựa thông và thông ba lá dùng làm bột giấy... Cũng nhờ có cây cỏ tốt nên việc chăn nuôi khá phát triển.

Chưa có mỏ kim loại nào được tìm ra, nhưng tỉnh có khá nhiều hầm đất sét trắng, đá xanh và cát tốt tiện lợi cho ngành xây cất nhà cửa, đường sá, cầu cống...